Bartholin Bezi ve Kisti Nedir?
Bartholin bezleri, vajina girişinin sağ ve sol alt köşelerinde (yaklaşık saat 4 ve 8 hizasında) simetrik olarak yer alan, bezelye büyüklüğünde iki küçük salgı bezidir. Normal şartlarda dışarıdan görülmezler ve hissedilmezler. Bu bezlerin en önemli görevi, özellikle cinsel uyarılma sırasında vajina girişini nemlendirmek ve kayganlaştırmak için mukus benzeri şeffaf bir sıvı üretmektir.
Üretilen bu sıvı, ince kanallar vasıtasıyla vajina girişine (vulvaya) boşaltılır. Eğer herhangi bir nedenden ötürü bu ince boşaltım kanallarının ucu tıkanırsa, içeride üretilen sıvı dışarı atılamaz ve bezin içinde birikmeye başlar. Sıvının birikmesiyle birlikte bez şişerek büyür ve Bartholin Kisti (Bartholin Bezi Kisti) adını alan ağrısız, yumuşak bir kitle (şişlik) oluşturur. Genellikle tek taraflı olarak görülür.
Bartholin Kisti Neden Olur?
Bartholin bezinin kanalının tıkanmasına yol açan kesin neden her zaman bilinemese de, tıkanıklığı tetikleyen başlıca risk faktörleri şunlardır:
- Enfeksiyonlar: Bağırsak florasında bulunan Escherichia coli (E. coli) gibi bakterilerin veya cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların (Bel soğukluğu, Klamidya) genital bölgeye bulaşması kanallarda iltihap ve tıkanıklığa yol açabilir.
- Fiziksel Tahriş ve Travma: Bölgenin sık sık sürtünmeye maruz kalması (çok dar iç çamaşırları, taytlar veya bisiklete binmek gibi aktiviteler).
- Doğuştan Gelen Anatomik Yapı: Bazı kadınlarda Bartholin kanalları yapısal olarak normalden daha dar olabilir.
Bartholin Kisti ile Bartholin Apsesi Arasındaki Fark
Eğer Bartholin kanalında sadece sıvı birikmişse ve içeride bakteri (mikrop) yoksa buna kist denir. Bartholin kistleri genellikle ağrısızdır; sadece yürürken veya otururken vajina girişinde hafif bir dolgunluk hissi yaratır. Bazen aylar boyunca aynı boyutta (ceviz veya limon büyüklüğünde) kalabilirler.
Ancak, kistin içinde biriken bu sıvı bakteri kapar ve iltihaplanırsa, kist hızla bir Bartholin Apsesi'ne dönüşür. Apse tablosu çok daha şiddetli ve acildir. İçi irin (cerahat) dolan apse, vajina girişinde sosis veya mandalina büyüklüğüne ulaşabilir. Cilt aşırı derecede gergin, kırmızı ve sıcak hale gelir. Hastalar şiddetli, zonklayıcı bir ağrı nedeniyle yürümekte, oturmakta, idrar yapmakta ve uyumakta zorluk çekerler. Apseye bazen yüksek ateş ve titreme de eşlik edebilir.
Tanı ve Tedavi Yöntemleri
Bartholin kisti ve apsesinin teşhisi hekim tarafından yapılacak basit bir jinekolojik muayene (gözlem) ile anında konulur. Hastanın yaşı 40'ın üzerindeyse ve menopoz dönemindeyse, kistin nadir görülen bartholin bezi kanseri (kötü huylu) olma riskini dışlamak için şişlikten biyopsi alınması gerekebilir.
Tedavi planlaması kistin/apsenin büyüklüğüne, ağrı seviyesine ve tekrarlama durumuna göre kişiye özel olarak yapılır:
1. Gözlem ve Evde Sıcak Oturma Banyosu
Eğer kist çok küçükse, ağrısızsa ve enfeksiyon bulgusu yoksa, tıbbi bir müdahaleye gerek duyulmayabilir. Hekim önerisiyle, günde 3-4 kez içi ılık su dolu bir leğene veya küvete oturarak yapılan sıcak oturma banyoları (sitz bath), tıkalı kanalın gevşeyerek kendiliğinden açılmasına ve kistin sönmesine yardımcı olabilir.
2. Antibiyotik Tedavisi
Kist enfekte olup apseye dönüşme evresindeyse veya etraftaki dokulara (selülit) yayılmış bir iltihap varsa antibiyotik reçete edilir. Ancak antibiyotikler tek başına içeride birikmiş olan irini boşaltamaz; bu nedenle genellikle apsenin cerrahi olarak boşaltılması (drenajı) ile birlikte kullanılırlar.
3. Cerrahi Drenaj (Boşaltma) ve Word Kateter / Gümüş Nitrat
Şiddetli ağrı yapan büyük bir kist veya apse durumunda, lokal veya hafif genel anestezi altında apse üzerine küçük bir kesi (çizik) atılarak içerideki irin tamamen boşaltılır (drenaj). Ancak kesi yapılan yer hemen kapanırsa kist hızla tekrarlar. Bunun olmaması için:
- Word Kateteri: Boşaltılan kistin içine ucu balonlu çok küçük bir silikon tüp (kateter) yerleştirilir ve 3-4 hafta içeride bırakılır. Bu sayede kist dokusunun etrafında yeni, kalıcı ve açık bir boşaltım kanalı oluşması sağlanır.
- Gümüş Nitrat Uygulaması: Kist boşaltıldıktan sonra kist boşluğunun içine gümüş nitrat çubuğu yerleştirilerek kist zarının (kapsülünün) kontrollü bir şekilde yakılıp yok edilmesi işlemidir. Başarı oranı çok yüksek bir tedavi yöntemidir.
4. Marsupiyalizasyon (Kist Ağızlaştırma)
Bartholin kisti sıklıkla tekrarlıyorsa en etkili cerrahi tedavi yöntemi Marsupiyalizasyon'dur. İşlem sırasında kistin üzerine oval bir kesi yapılır, içindeki sıvı boşaltılır ve kist zarının kenarları vajina mukozasına dışa doğru katlanarak dikilir. Bu sayede bartholin bezinin salgısını rahatça dışarı atabileceği, tıkanmayacak "yeni ve kalıcı bir kanal (pencere)" oluşturulmuş olur.
5. Bartholin Bezinin Çıkarılması (Ekzizyon)
Diğer tüm tedavilere (drenaj, marsupiyalizasyon) rağmen kist/apse inatla tekrar ediyorsa, son çare olarak cerrahi operasyonla Bartholin bezi kistiyle birlikte bütün olarak çıkarılır (ekzizyon). İki bezden sadece biri alındığı için vajinal kayganlık genellikle ciddi bir şekilde etkilenmez.